Review article | Open Access
International Journal of the Pursuit of Excellence Qualitative Research in Education (IJPEQRE) 2025, Vol. 4(1) 16-28
1869 Maârif-i Umumiyye Nizamnâmesi ve Tarih Eğitimi- 1869 Maârif-i Umumiyye Nizamnâmesi and History Education
pp. 16 - 28
Publish Date: June 30, 2025 | Single/Total View: 32/11 | Single/Total Download: 33/11
Abstract
Osmanlı Devleti’nin 19. yüzyılda gerçekleştirdiği reform girişimleri, yalnızca idari ve hukuki alanlarda değil, eğitim sisteminde de köklü dönüşümlere yol açmıştır. Eğitim alanındaki dönüşümlerin en kapsamlı ve kurumsal niteliğe sahip düzenlemelerinden biri olan 1869 tarihli Maârif-i Umumiyye Nizamnâmesi, modern Osmanlı eğitim sisteminin yapısal çerçevesini tayin etmiş; okul kademelerinden müfredat içeriğine, öğretmen niteliklerinden Maârif idaresinin teşkilat yapısına kadar çok boyutlu bir reformu mümkün kılmıştır. Bu çalışmada, söz konusu nizamname çerçevesinde tarih eğitiminin kurumsal olarak nasıl konumlandığı, pedagojik hedeflerinin ne olduğu ve ideolojik işlevlerinin nasıl kurgulandığı ele alınmaktadır. Tanzimat sonrası dönemde tarih dersleri, yalnızca geçmişin bilgisine dair aktarımı değil, aynı zamanda bir kimlik inşası sürecini de içeren bir araç haline gelmiştir. Rüşdiyeler ve idadîlerde zorunlu ders olarak yer verilen tarih, gerek Osmanlı hanedanının tarihsel meşruiyetini pekiştirmek, gerekse “makbul Osmanlı bireyi” nin zihni formasyonunu inşa etmek açısından önemli bir işlev üstlenmiştir. 1869 Maârif-i Umumiyye Nizamnâmesi’nde tarih derslerinin “Tarih-i Umumî” ve “Tarih-i Devlet-i Osmaniye” şeklinde ayrıştırılması, tarih eğitiminin hem evrensel bilgiye hem de Osmanlı merkezli bir tarih anlatısına dayalı çift yönlü bir misyon üstlendiğini göstermektedir. Bu bağlamda çalışma, tarih öğretiminin dönemin siyasi ve toplumsal bağlamıyla nasıl iç içe geçtiğini, Maârif Nezâreti’nin eğitim politikaları ile nasıl şekillendiğini ve dönemin ders kitaplarında nasıl temsil edildiğini birincil kaynaklar ve dönemin eğitim literatürü ışığında analiz etmeyi amaçlamaktadır. Bu sayede, geç Osmanlı modernleşmesinde tarih eğitiminin hem entelektüel hem de ideolojik bir yeniden üretim alanı olarak oynadığı rol ortaya konulacaktır.
Abstract
The reform initiatives of the Ottoman Empire in the 19th century led to radical transformations not only in administrative and legal areas but also in the education system. The Maârif-i Umumiyye Nizamnâmesi of 1869, one of the most comprehensive and institutionalized regulations of the transformations in the field of education, determined the structural framework of the modern Ottoman education system and made possible a multidimensional reform from school levels to curriculum content, from teacher qualifications to the organizational structure of the education administration. This study examines how history education was institutionally positioned, what its pedagogical goals were, and how its ideological functions were constructed within the framework of the aforementioned regulation. In the post-Tanzimat period, history classes became a tool not only for the transmission of knowledge of the past but also for the construction of identity. History, which was included as a compulsory subject in rüşdîs and idadîs, assumed an important function in terms of both reinforcing the historical legitimacy of the Ottoman dynasty and constructing the mental formation of the “acceptable Ottoman individual”. In the 1869 Maârif-i Umumiyye Nizamnâmesi, history courses were divided into “Tarih-i Umumî” and “Tarih-i Devlet-i Osmaniye”, which shows that history education undertook a dual mission based on both universal knowledge and an Ottoman-centered historical narrative. In this context, the study aims to analyze how history teaching was intertwined with the political and social context of the period, how it was shaped by the educational policies of the Nezâreti of Education and how it was represented in the textbooks of the period in the light of primary sources and the educational literature of the period. In this way, the role of history education in late Ottoman modernization as a field of both intellectual and ideological reproduction will be revealed.
Keywords: Education, Regulation, the Statute on General Education, History Education, Education History
Keywords: Maârif, Nizamname, Maârifi Umumiyye Nizamnâmesi, Tarih Eğitimi, Eğitim Tarihi
APA 7th edition
BUDAK, L. (2025). 1869 Maârif-i Umumiyye Nizamnâmesi ve Tarih Eğitimi- 1869 Maârif-i Umumiyye Nizamnâmesi and History Education. International Journal of the Pursuit of Excellence Qualitative Research in Education (IJPEQRE), 4(1), 16-28.
Harvard
BUDAK, L. (2025). 1869 Maârif-i Umumiyye Nizamnâmesi ve Tarih Eğitimi- 1869 Maârif-i Umumiyye Nizamnâmesi and History Education. International Journal of the Pursuit of Excellence Qualitative Research in Education (IJPEQRE), 4(1), pp. 16-28.
Chicago 16th edition
BUDAK, Lutfi (2025). "1869 Maârif-i Umumiyye Nizamnâmesi ve Tarih Eğitimi- 1869 Maârif-i Umumiyye Nizamnâmesi and History Education". International Journal of the Pursuit of Excellence Qualitative Research in Education (IJPEQRE) 4 (1):16-28.
Akarlı, E. D. (1976). The problems of external pressures, power struggle and budgetary deficits in Ottoman
politics under Abdulhamid II (1876–1909). Princeton: Princeton University.
Akçura, Y. (1933). Birinci Türk Tarih Kongresi. Ülkü Halkevleri Dergisi, 1(1), 23–29.
Akyol, İ. H. (1940). Tanzimat Devrinde Bizde Coğrafya ve Jeoloji. Tanzimat I,. Maârif Matbaası.
Akyıldız, A. (2012). Osmanlı Bürokrasisi ve Modernleşme. İletişim Yayınları.
Akyüz, Y. (1999). 17. Yüzyıldan Günümüze Türk Eğitiminde Başlıca Düzenleme ve Geliştirme Çabaları. Milli
Eğitim, 144.
Akyüz, Y. (2012). Türk Eğitim Tarihi (M.Ö. 1000-M.S. 2012). Pegem Akademi.
Aliye, F. (1895). Kızların Terbiyesi. Hanımlara Mahsus Gazete.
Altın, H. (2008). 1869 Maârif-i Umumiyye Nizamnâmesi ve Öğretmen Yetiştirme Tarihimizdeki Rolü. İlahiyat
Fakültesi Dergisi, 13(1), 271–283.
Arşiv Belgelerine Göre Osmanlı Eğitiminde Modernleşme. (t.y.). T.C. Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü
Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı Yayını, Yayın No: 134.
Ayas, N. (1948). Türkiye Cumhuriyeti Milli Eğitimi: Kuruluşlar ve Tarihçeler. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
Başaran Alpugan, B. (1999). Genç Dönem Osmanlı İmparatorluğunda Tarih Yazıcılığı ve Tarih Kitapları.
Osmanlı, 8. Yeni Türkiye Yayınları.
Baymur, A. F. (1945). Tarih öğretimi. Maârif Matbaası.
Binbaşıoğlu, C. (1995). Türkiye’de Eğitim Bilimleri Tarihi. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
Binbaşıoğlu, C. (2005). Türk Eğitim Düşüncesi Tarihi. Anı Yayıncılık.
Cevad, M. (1920). Maârif-i Umumiyye Nezareti Tarihçe-i Teşkilat ve İcraatı. İstanbul, 1338/1920.
Çağır, M. & Türk, İ. C. (2017). 1869 Maârif-i Umumiyye Nizamnâmesi ve Türk Eğitim Tarihindeki Yeri.
Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 4(11), 62–75.
Devellioğlu, F. (1995). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat. Aydın Kitabevi Yayınları.
27
Doğan, N. (1994). Ders kitapları ve sosyalleşme (1876–1918). Bağlam Yayıncılık.
Doğanay, F. K. (2011). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Rüşdiye Mektepleri (Doktora tezi). Atatürk Üniversitesi
Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Duman, T. (1999). Türkiye’de Eğitim Reformları Açısından Öğretmen Yetiştirme Sorunu. Erdem, 12(34), 91–
106.
Ergin, O. (1977). Türk Maârif Tarihi (Cilt I–II). Eser Matbaası.
Feyzioğlu, T. (1986). Atatürk ve Tarih”. Atatürk Haftası Armağanı. Genelkurmay Askeri Tarihi ve Stratejik Etüt
Başkanlığı Yayınları.
Gökalp, Z. (1974). Türkçülüğün Esasları. Millî Eğitim Basımevi.
Gürkan, H. (2016). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e İlköğretimde Tarih Öğretiminin Dönüşümü (1869–1950)
(Doktora tezi). Mersin Üniversitesi.
Hayta, S. (1995). 1869 Maârif-i Umumiyye Nizamnâmesi ve Türk Eğitimine Katkıları (Yüksek lisans tezi). Gazi
Üniversitesi.
İhsanoğlu, E. (1993). Darülfünun. DİA, 8.
Karal, E. Z. (1976). Osmanlı Tarihi (Cilt VII). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Karpat, K. H. (2005). İslam’ın Siyasallaşması: Osmanlı Devleti’nin Son Döneminde Kimlik, Devlet, İnanç ve
Cemaatin Yeniden Yapılandırılması. Bilgi Üniversitesi Yayınları.
Kasaba, R. (1988). The Ottoman Empire and the World Economy: The Nineteenth Century. SUNY Press.
Kodaman, B. (1988). Abdülhamid Devri Eğitim Sistemi. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Köken, N. (2002). Cumhuriyet Dönemi Tarih Anlayışları ve Tarih Eğitimi (1923–1960) (Doktora tezi).
Süleyman Demirel Üniversitesi.
Kuş, C. (2022). Selim Sabit’in Muhtasar Tarih-i Osmanî Adlı Eserinin Transkripsiyonu (Yüksek lisans tezi).
İstanbul Topkapı Üniversitesi.
Maârif-i Umumiyye Nizamnâmesi. (1286/1869). Takvim-i Vekayi, Nüsha 908.
Maârif-i Umumiyye Nizamnâmesi, Y.EE. 112/6. (24 Cemazeyilahir 1286 / 1 Ekim 1869).
Ortaylı, İ. (1999). İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı. İletişim Yayınları.
Özalp, R. & Ataünal, A. (1977). Türk Milli Eğitim Sisteminde Düzenleme Teşkilatı (Talim ve Terbiye Kurulu –
Milli Eğitim Şûrası). Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
Sabit, S. (1878). Muhtasar Tarih-i Osmanî (Sıbyan Mekteplerine Mahsustur). İstanbul, 1295/1878.
Safran, M. (2000). Osmanlı Tarihi Öğretimi ve Osmanlı İmajı. Türk Yurdu, 148–149.
Safran, M. (2006). Tarih Öğretimi ve Çağdaş Müfredat Teorileri. Gazi Kitabevi Yayınları.
Somel, S. A. (2000). Osmanlı Modernleşme Dönemi Kız Eğitimi. Kebikeç, 10, 223–238.
Somel, S. A. (2001). The Modernization of Public Education in the Ottoman Empire 1839–1908: Islamization,
Autocracy and Discipline.
Sungu, İ. (1943). Galatasaray Lisesinin Kuruluşu. Belleten, 8(28), 315–347.
Şimşek, T. (2023). 1869 Maârif Nizamnâmesi ve Türkçe Eğitimi. Eğitim Bilimlerinde Uluslararası Araştırma ve
Derlemeler. Ed. Şehriban Koca, Erdal Bay. Serüven Yayınevi.
Tekeli, İ. & İlkin, S. (1993). Osmanlı İmparatorluğu’nda Eğitim ve Bilgi Üretim Sisteminin Oluşumu ve
Dönüşümü. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Toska, Z. (1998). Osmanlıdan Cumhuriyete Kadın ve Eğitim: Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Bilgi Merkezi 1998
Ajandası. Kadın Eserleri Kütüphanesi Vakfı, 89–92.
Tunçay, M. (1977). İlk ve Orta Öğretimde Tarih. Felsefe Kurumu Seminerleri: Türkiye’de Tarih Eğitimi, 277–
284.
Türk, İ. C. (2014). Türkiye’de Orta Tahsil Başlıklı Risaleye Göre Osmanlı İmparatorluğu’ndan Ulus Devlet
Türkiye’ye İntikal Eden Ortaöğretim Mirası. TAED, 351–378.
Türkdoğan, O. (1996). Değişme – Kültür ve Sosyal Çözülme. Birleşik Yayıncılık.
Unat, F. R. (1964). Türkiye Eğitim Sisteminin Gelişmesine Tarihi bir Bakış. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
Vilâyât-ı şâhânede bulunan leylî ve neharî mekatib-i idadiyeye mahsus olarak bu kere Maârif Nezaretince
ta’dilen kaleme alınan ders programları. (1310). Âlem Matbaası.
